Sunday, January 15, 2017

ეკლესია, ნორმა, მიზანი

ალბათ სადაო არ არის, რომ ადამიანის უმთავრეს კითხვას ცხოვრების საზრისი წარმოადგენს. რისთვის ვცხოვრობთ? რატომ დავიბადეთ? თუ დავიბადეთ, რატომ ვკვდებით? და თუ ვკვდებით, რატომ დავიბადეთ? განსაკუთრებული სიმძაფრით ეგზისტენციალური კითხვები მე-20 საუკუნეში დაისვა. პასუხი არ იყო იმედისმომცემი. მე-20 საუკუნემ ადამიანს უთხრა, რომ ცხოვრებას აზრი არ აქვს. საუბარია გაბატონებულ ეგზისტენციალურ მიმართულებაზე, რომლისთვის ღმერთი არ არსებობდა. ასეთმა შეხედულებამ ადვილად მოიკიდა ფეხი. საპირწონედ რელიგიური შეხედულებები დადეს.

ერთი შეხედვით, რელიგიას უნდა ჰქონდეს ამ ფუნდამენტურ კითხვაზე მკაფიო და ნათელი პასუხი, თუმცა ღვთისმეტყველთა განმარტებები ბუნდოვანი და ორაზროვანია. ალბათ უმჯობესია თავად შევუდგეთ საკითხში გარკვევას.

ღმერთი (იგულისხმება ბიბლიური ღმერთი) ქმნის ადამიანს, ქმნის ისე, რომ მისგან ნებართვას არ იღებს, არც თვლის ამას საჭიროდ. ვინ არის ადამიანი ღმერთის შეხედულებით? არარა, მას არაფერს ეკითხებიან, ქმნიან, შემდეგ კი აკრძალვებისა და წყევლის ობიექტად აქცევენ. ღმერთს იგი არც შეუქმნია რაიმე აზრით, მან ის მხოლოდ შექმნა, პრინციპით „მოდი ვნახოთ, რა გამოვა“. ის გაერთო. ალბათ. ამიტომაც არ აყალიბებს სადმე მისთვის ცხოვრების საზრისს, მთავარს, რის შესაბამისად ცხოვრებაა შესაძლებელი.  არარას არაფერს ანიჭებენ. ადამიანი არის არარა და, შესაბამისად, მას ვერ ექნება ცხოვრების აზრი. ღმერთი ამის შესახებ არც ზრუნავს. ასეთია ბიბლიური ღმერთის შეხედულება.

ეს დოქტრინა ქაღალდზე არსებობდა და ბევრი არაფერი შეიცვლებოდა, კვლავ ქაღალდზე რომ დარჩენილიყო, მაგრამ ქრისტიანულმა ეკლესიამ ამ მოძღვრების ცხოვრებაში დამკვიდრებას დიდი ძალისხმევა შეალია და ეს ყოველივე ცხოვრების ნაწილი გახდა. ღმერთისმიერი უმიზნობა ღმერთთან ერთად გადავიდა ცხოვრებაში.

ღმერთის ქრისტიანულ გაგებას ეკლესიის, როგორც ინსტიტუტის ჩამოყალიბება მოყვა. შესაბამისად, მასვე ეკისრება ამ საკითხის განმარტება. თუ ეკლესიის ისტორიას გავადევნებთ თვალს, ვნახავთ, რომ არც ერთ ეტაპზე, არც ერთ ეპოქაში ეკლესიას არ ჩამოუყალიბებია ადამიანისთვის ცხოვრების საზრისი, გარდა ღმერთთან გადამისამართებისა, მაგრამ თუ ღმერთი ის არის, ვინც ბიბლიის მიხედვით შექმნა სამყარო, მან არაფერი იცის ამის. „სიყვარული ღმერთში“, „ღმერთთან მისვლა“, „სამოთხის მოპოვება“ და სხვა, როგორც ქვემოთ ვიხილავთ, მხოლოდ სიტყვათშეთანხმებები, მხოლოდ ლოზუნგებია, მათ რეალური ღირებულება არ გააჩნიათ.

როგორც ინსტიტუტმა, რომელმაც ადამიანთა დიდი რაოდენობის მართვა იკისრა, ეკლესიამ ზნეობრივი ნორმები ანუ კანონები ჩამოაყალიბა. „არა კაც კლა...“ მაგრამ ეს ნორმები ცხოვრების მიზნად არ გამოდგება, ისინი შიშველი კანონებია და, უკეთეს შემთხვევაში, ისინი შესაძლოა მხოლოდ ცხოვრების საშუალება იყოს. ეს დაახლოებით იგივეა, რომ ადამიანს მოუწოდო: „ირბინე!“ ვფიქრობ, ეჭვი არ უნდა შევიტანოთ იმაში, რომ ასეთი მოწოდება მორბენალთა რაოდენობას ვერ გაზრდის. ან მოუწოდეთ მუდმივ პატიმრობამისჯილ ადამიანს უცხო ენის სწავლა. რაოდენ დიდი ავტორიტეტიც არ უნდა აკეთებდეს ამას, პოტენციური ოთხი კედელი სრულად მოსპობს რაიმეს კეთების სურვილს ან მოთხოვნილებას. რატომ? მას არ ეცოდინება, რისთვის ისწავლოს უცხო ენა. „არა კაც კლა“ არის უმიზნო, მიზანგარეშე მოწოდება, ეს არის მხოლოდ „არა კაც კლა“. რისთვის არ კლა, ამას არავინ ამბობს. ეს ისეთივე კანონია, როგორც „მოკალი“ იქნებოდა. მან ვერ აღკვეთა სიკვდილი, რითიც გამოჩნდა კიდეც უმიზნო კანონის სრული არაეფექტურობა რეალური სასჯელის არარსებობის პირობებში. ამიტომ ის მოწოდებად დარჩა. ასევე, ვერც უმიზნო „მოკალი“ გამოიწვევდა ადამიანთა მოდგმის გადაშენებას, ისევე, როგორც ლოზუნგმა „პროლეტარებო ყველა ქვეყნისა, შეერთდით!“ ვერ გააერთიანა პროლეტარები, თუმცა მათი მიზანი მეტად მიწიერი და მატერიალური, ხელშესახები იყო. მეორეს მხრივ, მიზნობრივი „მოკალი“ მუშაობდა. აქ ალბათ, პირველ რიგში, გერმანელი ნაცისტები უნდა გავიხსენოთ.

იმავდროულად, „არა კაც კლას“ სახელმწიფოც ქადაგებს და მის განხორციელებაში უფრო ეფექტურია, რადგან მკვლელობა ისჯება (არც ის აყალიბებს მიზანს, მაგრამ შემოაქვს რეალური სასჯელი). ვინაიდან მიზნის უქონლობის გამოისობით ნორმები ანუ კანონები არ მუშაობდა, ეკლესიასაც მოუწია სასჯელის შემოტანა ჯოჯოხეთის სახით, მაგრამ ეს იყო დროსა და სივრცეში დაშორებული და არადამაჯერებელი სასჯელი. შესაძლოა ჯოჯოხეთით დაშინება ოდესღაც მართლაც ეფექტური იყო უკიდურესად დაბალი ინტელექტის მქონე ადამიანებთან მიმართებით, მაგრამ მხოლოდ გარკვეული დროის განმავლობაში, რადგან ვერავინ იხილა ვერც დასჯის პროცესი და ვერც დასჯილი.

ზოგადად, წესი (გნებავთ, კანონი ან ნორმა) მუშაობს, თუ მიზანი გაქვს; მუშაობს მაშინაც, თუ მიზანი არ გაქვს, მაგრამ სასჯელია რეალური. მოვაშოროთ სახელმწიფო კანონები და ვნახავთ, რომ ეკლესიის ზნეობრივი ნორმები არ იმუშავებს. (არავინ იფიქროს, თითქოს ამ სტრიქონების ავტორი ეტატიზმის მქადაგებელი იყოს. სახელმწიფო არანაკლებ ანტაგონისტურად არის განწყობილი ადამიანის მიმართ, მაგრამ ეს ცალკე მსჯელობის საგანია).

ეკლესიას რომ მიზანი ჩამოეყალიბებინა ადამიანისთვის, სასჯელი აღარ დასჭირდებოდა, რადგან მე მოგეცი შენ მიზანი, ხოლო თუ შენ უარს იტყვი მასზე, შენ კარგავ. ჯოჯოხეთი ნიშნავს, რომ მე გაძლევ მიზანს ჩემთვის და თუ შენ არ აირჩევ, მე ვკარგავ. ამიტომ გსჯი. ეკლესიას არაფერი აინტერესებს ადამიანისა. სამწუხაროდ.

ადამიანს ღმერთთან ჰქონდა ერთადერთი კითხვა: რისთვის ვცხოვრობ? გულწრფელ, რელიგიურ ადამიანს, ვისაც სწამდა, რომ ღმერთის მიერ იყო შექმნილი, ეს კითხვა ჰქონდა. ღმერთისგან პასუხი ვერ მიიღო, თუმცა ამას არ გამოუწვევია მისი რწმენის აღკვეთა. ხოლო რადგან ღმერთთან კავშირს ვერ დაამყარებდა, იმ ინსტიტუტს მიმართა, ვინც ისე წარმოდგებოდა, როგორც ღმერთსა და ადამიანს შორის შუამავალი, მედიატორი. ამის პასუხად ეკლესიამ იმის რეანიმირება მოახდინა, რაც სახარებებში გაკვრით იყო ნახსენები, მცირედ შეუცვალა სახე და ჯოჯოხეთის კვალდაკვალ მარადი ნეტარება ანუ სამოთხე მივიღეთ - დისტანციური, უსაფუძვლო და დაუსაბუთებელი ილუზია. მიზნის ნაცვლად ილუზია. ეს იყო პირველი და უმნიშვნელოვანესი წყალგამყოფი, სადემარკაციო ხაზი, გავლებული ეკლესიასა და ადამიანს შორის, რომელსაც ვერანაირი სქიზმი ვერ შეედრება. თუმცა, მიუხედავად ამისა, მარადი ნეტარების სტაფილოს საუკუნეების განმავლობისას ხრავდა ადამიანი. ის ბედნიერი იყო, ბედნიერი იყო ეკლესიაც. მაგრამ დრო იცვლებოდა.

კანონს („არა კაც კლა“) დაერთო მიზანი („სამოთხე“), მაგრამ მეტად მომზადებული ადამიანი მიხვდა იმას, რომ მიზანი ყალბი იყო. ამას მრავალმა ფაქტორმა შეუწყო ხელი, პირველ რიგში კი იმან, რომ  საუკუნეთა განმავლობაში ვერავინ ვნახეთ სამოთხე- ან ჯოჯოხეთგამოვლილი და ვერც ჩვენ ვიხილეთ რომელიმე. ადამიანის მიზანი იყო ყალბი, თორემ ეკლესიას იგი გააჩნდა. ეკლესიას სჭირდებოდა ადამიანი, მაგრამ მისი მხოლოდ არსებობა. ადამიანის პრობლემა და თავსატეხი ეკლესიას არ აინტერესებდა. მას ჩვენი რაოდენობა აინტერესებს, ჯამური რიცხვი. შენ უნდა იყო, ამბობს ეკლესია. სხვაგვარად ჩემი ძალაუფლება ვერ გავრცელდება. შენ უნდა იყო ქრისიტიანი. ეს მეორე მოთხოვნაა. თუ ქრისტიანი არ იქნები, ასევე ვერ გავრცელდება ჩემი ძალაუფლება. აკეთე რაც გინდა, ამბობს ეკლესია, მაგრამ უნდა იყო, და იყო ქრისტიანი. ამიტომაა, ორი რამ სძულს ეკლესიას ყველაზე მეტად - თვითმკვლელი და არაქრისტიანი. ორივე მისი მტერია - ერთი ყოფნას ეუბნება უარს, მეორე - რწმენას.

ადამიანის მიერ მიზნის კანონიერმა და საფუძვლიანმა მოთხოვნამ, ერთის მხრივ, და მიზნისა და სასჯელის ილუზორულობის გაცნობიერებამ, მეორეს მხრივ, ეკლესიას აქტიური ქმედებებისკენ უბიძგა. აქ უკვე ყველაფერი უკიდურესად ბანალურად იყო: ბუნებრივია, იყვნენ ადამიანები, ვინც უარს ამბობდა უმიზნო მორჩილებაზე (ზოგადად მორჩილებაზე რომ არაფერი ვთქვათ), და თან ჯოჯოხეთის საფრთხეს არ უშინდებოდა. შეიქმნა წინააღმდეგობა, რის ჩახშობასაც, როგორც ძალაუფლების მქონე და მისი შენარჩუნების მსურველი ყველა ერთეული (პიროვნება თუ ინსტიტუტი) ყველგან და ყოველთვის ძალის გამოყენებით ცდილობდა. ორიგინალურობით არც ეკლესია გამოირჩეოდა: ინკვიზიცია და აუტოდაფე, პაპის ბულები და index librorum prohibitorum ვგონებ საკმარისი მაგალითებია.

ეკლესიამ მიზანი ვერ ჩამოაყალიბა ადამიანისთვის, ხოლო არსებობა  უბრძანა (არსებობა და მორჩილება აქ იდენტური ცნებებია). ნებისმიერი იმპერია გავიხსენოთ, რომელშიც უამრავი მონა არსებობდა. ჩვენთვის ასევე ცნობილია, რომ მონებს ინახავდნენ, მათ იმდენს აჭმევდნენ, რამდენიც სიცოცხლის შენარჩუნებისთვის იყო აუცილებელი. მისი სიცოცხლე ფასობდა. მონის ყოფნა საჭირო იყო. აუცილებელიც. მონის გარეშე არ არსებობს ბატონი. სწორედ მონად აქცია ეკლესიამ ადამიანი, მან იგი ნაგავსაყრელზე მოისროლა, სადაც ის უნდა არსებობდეს შრომასა და ტანჯვაში,  რათა ზედმეტის შესახებ არ იფიქროს. ის უნდა დაიტვირთოს. თუ ლუკმა-პურისთვის იბრძვი ყოველდღიურად, უფრო ამაღლებულის შესახებ ფიქრის რესურსი აღარ გრჩება, და დროთა განმავლობაში, როდესაც თაობიდან თაობამდე მხოლოდ ლუკმა-პურის მოპოვებით ხარ დაკავებული, სწორედ ეს ლუკმა-პური იქცევა ცხოვრების მიზნად. ეკლესია კი ამ ყოველივეს ხელს უწყობდა, პირველ რიგში, ცოდნის გავრცელების შეზღუდვით. ეკლესიამ ადამიანი ინტელექტუალუად გაძარცვა, აქცია იგი პირუტყვად, რომელიც მხოლოდ ძირითადი ინსტინქტების დაკმაყოფილებაზე ფიქრობს.

მაგრამ ყოველივეს სხვა, უფრო მნიშვნელოვანი შედეგი ჰქონდა. მიზეზები ყველასათვის ცნობილია და მათ ჩამოთვლას არ შევუდგები, მაგრამ ორი უმთავრესი მაინც უნდა ვახსენო: ადამიანის უდრეკი სწრაფვა ჭეშმარიტების დაუფლებისკენ და უსამართლობის ბუნებრივი სიძულვილი. მიზნისა და სასჯელის ილუზორულობამ ანუ არარსებობამ ადამიანს ეკლესიისგან თავისუფლება მიანიჭა, რისი ინიცირება ეკლესიამ თავად მოახდინა ისე, რომ ეს ვერ გააცნობიერა. ვინაიდან მიზანი ყალბია ანუ ის არ არსებობს, მე თავისუფალი ვარ.

თუ მიზანი არ არის და არც სასჯელი არსებობს, ყველაფერი დაშვებულია. არავინაა პასუხისმგებელი. თამაშის წესები არ გვაქვს. მე მხოლოდ ვცხოვრობ. მე არ ვიცი რისთვის ვცხოვრობ, შესაბამისად, შემიძლია მოვიქცე ისე, როგორც მომესურვება. Все дозволено. როდესაც მე კალათბურთს ვთამაშობ და მოგება მსურს, მე ვიცი თამაშის მიზანი. შესაბამისად, მე ვერ გავაკეთებ იმას, რომ ბურთს ფეხით შევეხო, რადგან ეს მიზნისკენ მიმავალ გზაზე შემაფერხებს. თუ ჩვენ მხოლოდ ვთამაშობთ, უმიზნოდ, ყველაფერი შეიძლება მოხდეს: ფეხითაც ვითამაშოთ, სილაც გავაწნათ ერთმანეთს, მეორე ბურთი მოვიტანოთ და ა.შ. ერთი სიტყვით, გავცდეთ კალათბურთის ფარგლებს. და ვერავინ მოგვთხოვს პასუხს. Harlem Globetrotters კარგი მაგალითია: ეს არაჩვეულებრივი სანახაობაა, მაგრამ ეს კალათბურთი აღარ არის. იგივე ხდება ცხოვრებაშიც: მე შემიძლია მოვკლა და შემიძლია არც მოვკლა. არც ერთ შემთხვევაში ჩემთვის ეკლესიურად არაფერი შეიცვლება. მე არც დავისჯები და არც ჯილდოს მივიღებ. ამიტომაც არის ალბათ, რომ ადამიანები თავად შეუდგნენ კანონების შექმნას. ხოლო თუ არაფერი შეიცვლება, რაღა საჭიროა მისი გათვალისწინება? მას არც მიზანი აქვს და არც ქმედითი კანონი. ამ გაგებით ეკლესიას ადამიანისთვის ნულოვანი მნიშვნელობა გააჩნია. ის არის არარა. ღმერთის მიერ ადამიანისთვის შემოკრული ალიყური ეკლესიას მოხვდა.

და განთავისუფლებულმა ადამიანმა თქვა: შენ მე მიზნის ფორმულირება ვერ მომიხერხე, ყავლგასული ილუზია აღარ მუშაობს, შენი შეზღუდვები კი ჩემზე არ მოქმედებს. შესაბამისად, შენ მე არ მჭირდები. მშვიდობით!


ეს გარდუვალი იყო. ეს ასე უნდა მომხდარიყო. ეს ასე მოხდა.

Wednesday, February 3, 2016

ეკუპაცია


ჩვენი სახელმწიფოსა და ეკლესიის ურთიერთობაზე მრავალი დაწერილა და იწერება, განსაკუთრებით კი სახელმწიფოს მხრიდან ეკლესიისთვის გაწეულ მატერიალურ თუ არამატერიალურ დახმარება/შეღავათებზე. იგივეს გამეორებას არ ვეცდები, თუმცა, მეორეს მხრივ, წინამდებარე ნაშრომი მიზნად ისახავს ანალიზს იმისა, თუ რისთვის ხდება ეს და რა შედეგამდე შეიძლება მიგვიყვანოს ასეთმა ე.წ. დახმარებამ. ამისათვის კი შემაჯამებელი სახით მაინც მომიწევს ამ დახმარება/შეღავათების განხილვა, რადგან იმის გაცნობიერების გარეშე, თუ რა ხდება, ვერ მივაგნებთ სავარაუდო მიზნებსა და შედეგებს.
მაშ ასე, სახელმწიფოს მიერ სსამე-სთვის გაწეული პირდაპირი ფინანსირება 2013 წლისთვის 25 მილიონ ლარამდე გაიზარდა. სულ 2002-2015 წწ. სახელმწიფოს მიერ ეკლესიისთვის გაწეულმა პირდაპირმა ფინანსურმა დახმარებამ 200 მილიონ ლარს გადააჭარბა. ამას გარდა, ცალკე შემწეობის სახით არსებობს მუნიციპალიტეტების მიერ გაწეული ფინანსური შემწეობა, რაც იმავე პერიოდში 5 მლნ ლარს აჭარბებს. აქვე უნდა ვახსენოთ ფინანსირება სსამე-ს მფლობელობაში არსებული საწარმოებისა (ტელევიზია „ერთსულოვნება“ 2009 წელს დაფინანსებულია 300,000 ლარით); ასევე, აღსანიშნავია სახელმწიფო კონტრაქტები (შპს“აქვა გეო“-ს მოპოვებული აქვს 166 სამთავრობო კონტრაქტი საერთო ღირებულებით 200,000 ლარზე მეტი; წმინდა მთავარანგელოზთა სახელობის დარიალის სამონასტრო კომპლექსის მშენებლობის ფონდს - 2 მილიონზე მეტის კონტრაქტი); ტენდერები (2012 წლის შემდეგ იგივე „აქვა გეო“ გამარჯვებულია 26 ტენდერში 45-დან საერთო ღირებულებით 502,145 ლარი)[1]. აქვე აუცილებელია აღინიშნოს, რომ სსამე-ს საქმიანობა არ იბეგრება და მღვდელმსახურები განთავისუფლებულნი არიან სავალდებულო სამხედრო სამსახურისგან; სსამე-ზე არ ვრცელდება აუდიტისა და კონტროლინგის სამსახურების ხელისუფლება. ეს ერთადერთი ორგანიზაციია, რომელსაც სახელმწიფო მსგავს დახმარება/შეღავათებს უწევს.
კიდევ ერთი შემადგენელი, რომლის მიხედვით სსამე გამორჩეული სუბიექტია ქვეყანაში, საქართველოს მიწა გახლავთ. ეკლესია ფლობს ტერიტორიას, რომლის ფართობი 54 მილიონ კვადრატულ მეტრზე მეტია. მეტი თვალსაჩინოებისთვის ეს არის ქალაქების ზუგდიდის, თელავის, გორის, ახალციხის, სიღნაღის, მცხეთისა და ამბროლაურის ერთად აღებულ ფართობზე მეტი. ამ ტერიტორიის უდიდესი ნაწილი სსამე-ს უსასყიდლოდ ან სიმბოლურ ფასად (1 ლარი) გადაეცა.
ვფიქრობ, აღნიშნული ფაქტები საკმარისია იმის კონსტატირებისთვის, რომ დამოუკიდებელი საქართველოს ყველა ხელისუფლება, რბილად რომ ვთქვათ, ეკლესიისადმი იყო და არის ლოიალური. სსამე, შეიძლება გადაჭარბების გარეშე ითქვას, რომ ფრიად ხელსაყრელ მდგომარეობაში იმყოფება. ცხადია, რომ სახელმწიფოს ასეთი ვითარება ხელს უნდა აძლევდეს. წინააღმდეგ შემთხვევაში იგი ასე ხელგაშლილი არ იქნებოდა. ამავეს ადასტურებს სრული იგნორირება კონკორდატისა, რომლის მე-11 მუხლის თანახმად სახელმწიფო იღებს ვალდებულებას ეკლესიისთვის XIX-XX საუკუნეებში მიყენებული მატერიალური ზიანის ნაწილობრივ კომპენსაციაზე, რაც, ბუნებრივია, ამ ზიანის დაანგარიშების აუცილებლობას გულისხმობს. მსგავსი რამ არ მომხდარა და რეალურად მივიღეთ ვითარება, როდესაც სახელმწიფო ეკლესიის დოტაციას ახდენს. საინტერესოა, რა დამსახურებისთვის უწევს ასეთ შეღავათს და პერმანენტულად ზრდის ეკლესიის აქტივებს სეკულარული სახელმწიფო? რაიმე სახის ოფიციალური დოკუმენტი არ არსებობს. ჩვენ მხოლოდ ანალიზი შეგვიძლია.
თუ იმას გავითვალისწინებთ, რომ უფასო ყველი მხოლოდ ხაფანგშია, სახელმწიფო სანაცვლოდ კონკრეტულ, ხელშესახებ სარგებელს უნდა იღებდეს. თან ეს ისეთი რამ უნდა იყოს, რასაც თავად სახელმწიფო ვერ ან სათანადოდ ვერ უზრუნველყოფს. მეორეს მხრივ, ბუნებრივია კითხვა იმის შესახებ, თუ რა სამსახურის გაწევა შეუძლია ეკლესიას? როგორ შეეწევა ასეთი სტრუქტურა ქვეყნის აღმშენებლობას? მას არ შეუძლია ქვეყნის თავდაცვაში მონაწილეობის მიღება; არც საგარეო ურთიერთობების მოგვარება; არც დანაშაულის პრევენცია; არც ტექნოლოგიურ წინსვლაში მონაწილეობა; არც ეკონომიკური მდგომარეობის გაუმჯობესება; არც სოციალური უთანასწორობის აღმოფხვრისთვის ბრძოლა; არც... არც... არც...  მავანი იტყვის, რომ არ ვიცით, იქნებ ეკლესიას შეუძლია კიდეც ერთ-ერთი ან რამდენიმე ზემოჩამოთვლილი ან სხვა ფუნქციის შესრულება. მართალიც იქნება. არ ვიცით, შეუძლია თუ არა, რადგან მას ეს არასოდეს უცდია, ინეტერესიც არ გამოუხატავს. ისევ ისმის კითხვა: რისთვის? თავად სსამე-ს წარმომადგენლები აცხადებენ, რომ ეს სახელმწიფოს სჭირდება. რა დანიშნულებით? ამას კი არ ან ვერ გვეუბნებიან. თუ გარკვეულ სოციალურ ჩართულობას არ ჩავთვლით (მიუსაფართა თავშესაფრები, ორიოდე უფასო საავადმყოფო), რაც სახელმწიფოებრივი თვალსაზრისით ხელშესახებ აქტივად ნამდვილად ვერ ჩაითვლება, ერთადერთი, რაზეც სსამე-ს, მისი ბუნებიდან გამომდინარე, გავლენა აქვს და აქვს უკვე საუკუნეებია, ეს საზოგადოებრივი აზრია. იმის გათვალისწინებით, რომ მოსახლეობის 85% ასე თუ ისე უკავშირებს საკუთარ თავს მართლმადიდებლურ ეკლესიას, საზოგადოებრივ აზრზე ზემოქმედება ფრიად მნიშვნელოვან იარაღად წარმოდგება. რასაკვირველია, ეს 85% არაერთგვაროვანია და ეკლესიისადმი მისი ლოიალობის ხარისხიც განსხვავებულია, თუმცა ერთმნიშვნელოვნად მკვეთრად მეტია, ვიდრე ნებისმიერი ათეისტის თუ აგნოსტიკოსისა, ვისი ლოიალობაც ნულის ტოლად ან ნულთან მიახლოვებულად უნდა ჩავთვალოთ.
განვიხილოთ ის, თუ როგორ მოქმედებს სსამე, რაც დაგვეხმარება ნათლად დავინახოთ ის შემადგენლები, რომლებიც მას საქართველოს მოსახლეობაზე გავლენის მოპოვებაში ეხმარება. საინტერესოა, როგორც მისი ქმედებები (დამახასიათებელი ბიზნეს-კორპორაციებისთვის), ასევე მისთვის შექმნილი პირობები.
პირველი, რაც  სსამე-ს სტრატეგიულ ქმედებათა სიაში უნდა აღინიშნოს, ეკლესია-მონასტრების ჰიპერაქტიური მშენებლობაა. მიუხედავად იმისა, თუ რა ისტორიული მნიშვნელობა აქვს ამა თუ იმ ადგილს, ეკლესია შენდება. შენდება აუზისა და სასტუმროს გვერდით, ქალაქის სკვერში, წართმეულ მიწაზე; შენდება კანონიერად და უკანონოდ; არ ენიჭება მნიშვნელობა იმას, თუ ვისი სულის მოსახსენებლად შენდება: ისტორიული პიროვნების, ომში დაღუპული გმირის თუ ბანდიტის; შენდება შემოწირული და საკუთარი სახსრებით. არც იმას ენიჭება მნიშვნელობა, ვის მიერ არის ეს სახსრები შემოწირული - მკვლელის, მკვლელის ნათესავის, ხაზინის ქურდის თუ მექრთამის; ეს ბიზნესია, ბიზნესში კი ფულის წარმომავლობას არ კითხულობენ. მეტი ეკლესია მეტ მრევლს ნიშნავს. ბიზნესის ტერმინოლოგიით: დიდია ფილიალთა ქსელი, მეტია მომხმარებელი. მიზანი კი სწორედ მეტი მომხმარებელია. სსამე-ს მფლობელობაში რამდენიმე ათასი ეკლესია და მონასტერია.
საქართველოს მოსახლეობის 85% ყველაზე პესიმისტური გათვლებითაც 3 მლნ ადამიანს აჭარბებს. ბუნებრივია, რომ ასეთი ოდენობის ადამიანთა „დამწყემსვას“ დიდი ოდენობით „მწყემსები“ სჭირდება. ოცდათხუთმეტზე მეტი სკოლა, გიმნაზია, ლიცეუმი და უნივერსიტეტი. „წმ. სპირიდონ ტრიმიფუნტელის სახელობის სკოლა გიმნაზიიდან“ „ხიჭაურის წმ. გრიგოლ ხანძთელის სახელობის სკოლამდე“. აი, კადრების სამჭედლო. აქედან გამოდიან დიაკვნები და მღვდლები, რომლებიც ერს მწყემსავენ. ბიზნესის ტერმინოლოგიით: ფილიალთა მენეჯერები.
საქართველოს კანონმდებლობით ეკლესია და რელიგია გამიჯნულია ერთმანეთისგან და სახელმწიფო ცნობს ეკლესიის დამოუკიდებლობას. მეორეს მხრივ, სხვა რელიგიურ ჯგუფებს  ოფიციალური სამართლებრივი სტატუსისა და საგადასახადო შეღავათების მისაღებად მთავრობასთან დარეგისტრირება შეუძლიათ არაკომერციული ორგანიზაციების ფორმით. სხვა სიტყვებით, მათ დარეგისტრირება შეუძლიათ, როგორც სამოქალაქო სამართლით განსაზღვრულ არაკომერციულ ორგანიზაციებს და არა როგორც რელიგიურ ჯგუფს. ამასთან ერთად, ასეთად დარეგისტრირების შემთხვევაშიც მათ არ უბრუნდებათ წარსულში ჩამორთმეული საკუთრება. ეს უთანასწორო სამართლებრივი მდგომარეობაა. იმავდროულად, პერმანენტული ხასიათისაა არამართლმადიდებლური რელიგიების ნეგატიური გაშუქება მასობრივი ინფორმაციის საშუალებების მიერ. სახელმწიფოს მიერ გაწეული ფინანსური დახმარების ადრესატიც, შესაბამისად, მხოლოდ სსამე-ა. სახეზეა ამ უკანასკნელისთვის შექმნილი სასათბურე პირობები, იგი კონკურენციის გარეთ არსებობს, ბიზნესის ენაზე ამას მონოპოლური მდგომარეობა ეწოდება. არსებობს ბუნებრივი მონოპოლიები, მაგალითად, „საქართველოს რკინიგზა“. იგი ასეთია, რადგან საქართველოში სხვა რკინიგზა არ გვაქვს. ასეთივეა „თელასი“, რადგან მხოლოდ ის ფლობს ელექტროენერგიის განაწილების საშუალებებს თბილისში. სსამე არ არის ბუნებრივი მონოპოლია, ასეთი პირობები მისთვის ხელოვნურად არის შექმნილი.
პროდუქტი. მაშ ასე, გვაქვს ქსელი, გვყავს მენეჯერები და გვყავს მომხმარებელი. მომხმარებელმა რაღაც უნდა შეიძინოს, სხვაგვარად ის მომხმარებელი არ არის. რა უნდა იყიდოს მან? საეკლესიო ატრიბუტიკას თუ არ ჩავთვლით, სსამე არაფერს აწარმოებს. მას ერთადერთი, საუკუნეებით გამოცდილი და შემოწმებული პროდუქტი აქვს, რომელიც დღესაც უტყუარად მუშაობს ჩვენნაირ საზოგადოებაში. ეს არის რწმენა. გნებავთ იმედი უწოდეთ. ამ შემთხვევაში ეს ერთი და იგივეა. დიახ, მან რწმენა უნდა იყიდოს! მართალია, მატერიალურად ეს მისთვის არაფერი ან თითქმის არაფერი ღირს, მაგრამ მენტალურად ასეთი ადამიანი ყველაფერს იხდის. მას აღარაფერი რჩება.
მარკეტინგული თვალსაზრისითაც სსამე-ს ხელთ უზარმაზარი არსენალია. ტელევიზია „ერთსულოვნება“, რადიო „ივერია“, კინოკომპანია, ბეჭდვითი მედია და ინტერნეტ პორტალები - ეს საქართველოს ეკლესიის ხელთ არსებული მარკეტინგული იარაღებია, რისი მსგავსით მრავალი კომპანია ვერ დაიკვეხნის.
არანაკლებ საინტერესოა განსახილველი სუბიექტის სათაო ოფისის ორგანიზაციული სტრუქტურა. გარდა საპატრიარქოს ადმინისტრაციისა, რომელშიც შედიან ქორეპისკოპოსები, მდივანი, მდივან-რეფერენტი, პრეს-ცენტრი და კანცელარია, იგი მოიცავს 37 ერთეულს, რომელთა შორისაა საგარეო საქმეთა განყოფილება, საღმრთისმსახურო წიგნების რედაქტირების კომისია, საფინანსო ეკონომიკური საბჭო, ჯანმრთელობის დაცვის დეპარტამენტი, იურიდიული სამსახური, ბუღალტერია, სატრანსპორტო განყოფილება და თქვენ წარმოიდგინეთ, კომენდანტიც კი. სრული სია შეგიძლიათ იხილოთ ბმულზე. სსამე-ს მართავს წმინდა სინოდი, რომელსაც საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქი ხელმძღვანელობს. ყველა წარმატებულ ბიზნეს კომპანიას მეტ-ნაკლებად მიახლოვებული სტრუქტურა გააჩნია: CEO [პატრიარქი] ან გენერალური დირექტორი, დირექტორთა საბჭო [სინოდი] და დეპარტამენტები.
როგორც ვხედავთ, საკმაო საფუძველი გაგავაჩნია განვაცხადოთ, რომ სსამე ბიზნეს სტრუქტურაზე მორგებულ მიდგომას იყენებს. შესაბამისად, იგი შემოსავლის მიღებაზეა ორიენტირებული, მისი მიზანი შემოსავლის მიღებაა, ხოლო ვინაიდან შემოსავლის ძირითად წყაროს მისთვის სახელმწიფოს მხრიდან გაწეული სხვადასხვა სახის დახმარება/შეღავათები წარმოადგენს, ლოგიკური იქნება დავასკვნათ, რომ სსამე შემოსავალს (მის უდიდეს ნაწილს) მიიღებს იმ შემთხვევაში, თუ ხელისუფლება იქნება კმაყოფილი, ხელისუფლება კი იმ შემთხვევაში იქნება კმაყოფილი, როდესაც მოსახლეობა მის მიერ დეკლარირებულ გზას უპირობოდ მიიღებს. სახელმწიფოს მორჩილი, ინფორმაციანაკლული ელექტორატი სჭირდება, ის, ვისი ყურადღებაც საჭირო დროს სხვა რამისკენ არის მიპყრობილი. ამდენად, თუ სსამე ექსტენსიურად განვითარებას განაგრძობს, გაზრდის და მოახდენს მის მიერ შექმნილ მიმდევართა რაოდენობის დემონსტრირებას, რომლებიც მისი გავლენის ქვეშ იქნებიან მოქცეულნი, იგი სარგებელს მიიღებს, რაც ფინანსურ დახმარებაში, საგადასახადო და სხვა სახის შეღავათებსა და პრაქტიკულად სრულ ხელშეუხებლობაში გამოიხატება.
 აი, აქ შეიკრა ჯადოსნური წრე. სსამე სწორედ ამას უზრუნველყოფს - მორჩილ მოსახლეობას! როგოც ზემოთ ვახსენეთ, მისი გავლენის ქვეშ სამ მილიონამდე ადამიანია. ეკლესიისთვის კი სასიცოცხლოდ მნიშვნელოვანია, ერთის მხრივ, რაც შეიძლება მეტი ადამიანის, მეორეს მხრივ კი, ასეთი ადამიანის მაქსიმალური ჩართულობა ეკლესიურ ცხოვრებაში. ეს არის მისი პური. მაგალითისათვის, სსამე მხოლოდ მამრობითი სქესის წმინდანებს წლის განმავლობაში 2300-ზე მეტჯერ ახსენებს (წყარო). ზოგს ორჯერ, ზოგს სამჯერ და მეტჯერაც. საეკლესიო კალენდარი გადატვირთულია. სსამე-ს სწორედ ეს სჭირდება, ის ზრუნავს შექმნას ისეთი ადამიანი, ვისაც შიშის ზარი დაეცემა იმის წარმოდგენისას, რომ შეიძლება ვინმე გამორჩეს აღათოპო კრიტელის ხსენების დღიდან (05.01) ღირსი ევარესტო სტუდიელის ხსენების დღემდე (08.01). ეს არის ეკლესიისთვის იდეალური მრევლი - ყველა დღესასწაულს რომ აღნიშნავს: დეგენერირებული, მორჩილი და უპერსპექტივო მორწმუნე.
ასეთი მორჩილების უზრუნველსაყოფად სსამე მრავალფეროვან და აგრესიულ ხერხებს მიმართავს. ყველა კუთხეში ეკლესიის არსებობა ერთ მიზანს ემსახურება - ადამიანი უნდა გრძნობდეს მის ყოვლადმყოფობას, და ეს ადამიანი, რომლის ცნობიერება გაყალბებულია, ფიქრობს: „ასეა სწორი, რადგან სწორი რომ არ იყოს, ასე არ იქნებოდა“. სატელევიზიო მედიის მიერ ყოველდღიურად რომელიმე ახალი ტაძრის მშენებლობისთვის შესაწირის მოთხოვნაც ამას ემსახურება. სსამე საქართველოს ქონებასა და ადამიანთა გონებას ეპატრონება. არ უნდა არსებობდეს განსხვავებული აზრი. ქრისტეს ეკლესია, რომელიც შემწყნარებლობისა და მიმტევებლობის ნიმუში უნდა იყოს, ჯვრებითა და ხატებით ფიზიკურად უსწორდება განსხვავებულად მოაზროვნეს, იქნება ეს სექსუალური უმცირესობის წარმომადგენელი, ათეისტი, აგნოსტიკოსი თუ სხვა სარწმუნოების მიმდევარი, ერთი სიტყვით, ნებისმიერი, ვინც პოტენციურ საფრთხეს წარმოადგენს მისთვის. მცირე ხნის წინ ეკლესიის მიმდევრებმა სხვაგვარად მოაზროვნის სისხლიც კი დაღვარეს თბილისში, რადგან მათია ერთადერთი „ჭეშმარიტება“. ეს უნდა იცოდეს ყველამ და ამ ზღვარს იქეთ არავინ უნდა გავიდეს. მაშინ ყველაფერი „კარგად“ იქნება.
საქართველოს მიწის დასაკუთრება ყოველდღიურად, მეთოდურად ხდება, მიწისა, რომლის გამოყენება მორიგი ტაძრის აშენების ნაცვლად, სულ ცოტა, მოსავლის მისაღებად იქნებოდა შესაძლებელი.
სხვაგვარად მოაზროვნეთა დევნა, ეკლესიების ექსტენსიური მშენებლობა, საღვთისმეტყველო საგანმანათლებლო დაწესებულებათა რაოდენობის პერმანენტული ზრდა, მოსახლეობის მაქსიმალური ჩართულობა ეკლესიურ ცხოვრებაში, ზნეობის მხოლოდ მათთვის გასაგები კოდექსის დაწესება, კანონგარეთ არსებობა, დამორჩილება საუკუნო ნეტარების იმედის მიცემით - ეს ის იარაღებია, რომელსაც სსამე იყენებს მრევლის გონების დასაბინდად. საკმაო წარმატებითაც. მრევლი, რომლის ცნობიერებაზე ყოველდღიურად ძალადობენ, არწმუნებენ რა, რომ განათლება ცუდია და ეშმაკისგან მოდის, თავს აქნევს ამაზე; იგი თვალს ხუჭავს მღვდელმსახურთა უზნეობაზე და არ იღებს მათ მიმართ კრიტიკას; ეთანხმება, რომ ერთადერთი ჭეშმარიტება ეკლესიიდან მოდის; თანახმაა სსამე-ს არსებობაზე კანონზე მაღლა, როდესაც კანონი მხოლოდ სხვებისთვის არსებობს. მრევლი ანუ საქართველოს მოსახლეობის უდიდესი ნაწილი სიხარულით ხვდება ასეთ მდგომარეობას, მდგომარეობას, რომელსაც ყოველ ჯერზე მივიღებთ, როდესაც საზოგადოებრივად აქტიური ერთ-ერთი სუბიექტი მკვეთრად დიდ ძალაუფლებას მოიხვეჭს. ამ ყველაფერს შესაძლოა ერთადერთი სახელი ჰქონდეს - საქართველოს სრული მატერიალურ-ინტელექტუალური ეკუპაცია (ეკლესია + ოკუპაცია = ეკუპაცია).
ახლა კი წარმოვიდგინოთ რაიმე პროდუქტის, მაგალითად, საპნის მწარმოებელი კომპანია, პირობითად მას „მესსა“ ვუწოდოთ. ასევე დავუშვათ, რომ ბაზარზე არ არის სხვა სუბიექტი, ვისაც ანალოგიური პროდუქტი გააჩნია. ამასთან ერთად, „მესსა“-ს მაღაზია აქვს ყველა ქალაქსა და სოფელში, საპონზე მოთხოვნა კი, საუკუნეობრივი ჩვევიდან, სიდუხჭირიდან, ინფორმაციის ნაკლებობიდან  და, რაც უფრო მნიშვნელოვანია, ინფორმაციის ანუ ცოდნის მიღების სურვილის უქონლობიდან გამომდინარე, ძალიან მაღალია. შესაბამისად, იგი  ყველა ოჯახს „სჭირდება“. გარდა ამისა, „მესსა“ ფლობს კომუნიკაციის საშუალებებს, რომელთა მეშვეობით გამუდმებით „ურეცხავს ტვინს“ მომხმარებელს საკუთარი პროდუქციის მაღალი ხარისხის შესახებ მტკიცებულებების მოტანით. იმასაც ამბობს, რომ საუკუნეებია ქართველები ამ საპონს მოიხმარენ და ვერ იქნება ქართველი, ვინც ამ საპონს არ იყენებს. მეტიც, არა მხოლოდ ხელ-პირის, არამედ სხეულის დასაბანადაც ის უნდა გამოიყენოს, თეთრეულის რეცხვისთვისაც, ჭურჭლის სარეცხადაც და იატაკის სახეხად. მონოპოლურ მდგომარეობაში ჩაყენებული სუბიექტი, რომელიც ვეებერთელა ქსელს ფლობს, აქვს მარკეტინგისა და კომუნიკაციის ყველა საშუალება, პროდუქტი, რომელზე მოთხოვნა ძალიან მაღალია და უზარმაზარი ფინანსური რესურსი, მარტივად ახერხებს ადამიანის ფოკუსირებას ამ კონკრეტულ პროდუქტზე და ქართველს ავიწყდება, რომ სხვა საპონიც არსებობს და ვეღარც იმას აცნობიერებს, რომ ადამიანი, მათ შორის ქართველი, ამ და სხვა საპნის გარეშეც საუკუნეების განმავლობაში  ჯანსაღად არსებობდა და კვლავაც შეძლებს არსებობას.
ზევით ეკლესიის საკუთრებაში არსებული მიწა ვახსენეთ. ამ ესსეის დაწყების შემდეგ სსამე-ს ხელთ არსებული მიწის ფართობი 1 მლნ კვადრატულ მეტრზე მეტით გაიზარდა.
ეკლესიის ქონება ყოველდღიურად მატულობს! ყოველდღიურად მატულობს მის კლანჭებში მოქცეულთა რიცხვი! ეკუპაცია გრძელდება!
სად შეიძლება აღმოვჩნდეთ? იმ პირობებში, როდესაც ხელისუფლება ავტონომიურად ვერ უზრუნველყოფს სახელმწიფოს მართვას და ამისათვის ეკლესიის ფუნდამენტური ჩართულობა ხდება აუცილებელი, სსამე-ს მხრიდან უნდა ველოდოთ გააქტიურებას საკანონმდებლო და აღმასრულებელ ხელისუფლებაში მონაწილეობის მიმართულებით, რისი ნიშნებიც უკვე გვაქვს. ამას შესაძლოა ჰქონდეს პარლამენტში სსამე-სთვის გარკვეული რაოდენობის ადგილების გამოყოფის ან აღმასრულებელ სტრუქტურაში საკუთარი წარმომადგენლების დანიშვნის ან ხელისუფლებაზე არაფორმალური გავლენის სახე. რას თუ არა აღნიშნულ გავლენას უნდა მივაწეროთ „საქართველოს კანონი უმაღლესი განათლების შესახებ“, რომელიც სსამე-ს სრულ დამოუკიდებლობას ანიჭებს განათლების საკითხებში? გვაქვს ორი კანონი: ერთი სსამე-ს და მეორე დანარჩენი საქართველოსთვის. ამის შემდეგ მივალთ საფეხურამდე, როდესაც მართლმადიდებლობის სწავლება სავალდებული გახდება სკოლებში, შემდეგ მისი კრიტიკა საკანონმდებლო დონეზე აიკრძალება. არსებული ტენდენციის შენარჩუნებით შედეგი პოლიციური კლერიკალიზმია!

შენიშვნა: ეს სტატია ასევე შეგიძლიათ იხილოთ "რადიო თავისუფლების" გვერდზე.



Wednesday, June 24, 2015

დეცეფცია ანუ დაშვებული თამასის პარადოქსი

ალბათ ასეთი სურათი უკანასნკელ ხანს ხშირად შეგინიშნავთ: ადამიანი დინჯად მიუყვება ქუჩას, თან მზესუმზირას აკნატუნებს. სეირნობის პროცესში ეკლესიას შენიშნავს, ჩერდება, პირჯვარს იწერს, შეიძლება წელშიც მოიხაროს, მაგრამ მეორე ხელით კნატუნს განაგრძობს. ასეთებსაც ნახავთ, მანქანის საჭესთან მსხდომნი ეკლესიის დანახვისას ოდნავ რომ ანელებენ სვლას, რათა პირჯვარი გადაიწერონ. მსგავს ადამიანებს შეხვდებით საზოგადოებრივ ტრანსპორტში, სოფლის გზაზე, ოფისში, რესტორანში, ერთი სიტყვით ყველგან, საიდანაც ტაძრის ნაწილი მაინც მოჩანს. ამ ადამიანთა უმეტესობა ყოველდღიური ვალის მოხდის დროს პარალელურად სხვა საქმით არის დაკავებული: ნახსენები კნატუნი ან საუბარი თანამგზავრთან ფრიად პოპულარულია, ასევე მუსიკის მოსმენა, საუბარი მობილურით და სხვა. ეს ისე კეთდება, სხვათა შორის, ჩათვლასავით. თუ ეს გაკეთდა, ე.ი. კარგი დღე გარანტირებულია.

მსგავსი მაგალითი სხვაც მრავლად გვაქვს. მომიტევებს მკითხველი, მაგრამ ის  პრაქტიკა უნდა ვახსენო, ფრიად პოპულარული რომ არის მდედრობითი სქესის გარკვეულ ნაწილში, კერძოდ კი ქალწულობის ე.წ. აღდგენა. არც ხელისუფლება უნდა გამოგვრჩეს (არა რომელიმე კონკრეტული), სახლებს რომ ფასადებს უღებავს და უკანა მხარეს ისევე ტოვებს ან ახალ ინდუსტრიულ ობიექტებს ხსნის ბანერების ფონზე, ან კიდევ ოპონენტს საჯაროდ ეკამათება, კულუარებში კი გარიგებაზე მიდის და მასთან ერთად ქეიფობს.

სხვა სიტყვებით რომ ვთქვათ, ეს არის ნიღბის მორგება, სხვისი გაცურება, გაბიაბრუება. ლათინურად ამ მოვლენას დეცეფცია ეწოდება.

ასეთებიც არსებობენ, ყალბი საბუთებით (ძირითადად, განათლების დამადასტურებელი დოკუმენტებით) რომ ცდილობენ ფონს გასვლას და ისინი, ვინც ასეთ საბუთებს გასცემს; კიდევ ისეთები, ოლიგარქთა შესაფერისი მანქანებით რომ გადაადგილდებიან, ანაფორებითა და წვერით შემოსილები.

ჩვენ ვატყუებთ ერთმანეთს: ცოლი ატყუებს ქმარს, დასაქმებული - დამსაქმებელს, ხელისუფლება - მოსახლეობას, მოსახლეობა - ხელისუფლებას, ადამიანი სხვა ადამიანს, თანამშრომელს, ნათესავს, მეზობელს, საკუთარ თავს... ღმერთს.

ეს თვალშისაცემია ყოველდღიურობაში. შესაბამისად, ეს სოციალური მოვლენაა. ამდენად, ვთვლი საფუძველს მოკლებული არ უნდა იყოს კითხვა: თუკი საზოგადოება ამდენად ჩაეფლო გაყალბების ყოველდღიურ მორევში, ხომ არ შეიძლება იგივე შეინიშნებოდეს ადამიანის მოღვაწეობის სხვა, სპეციფიურ სფეროებშიც?

საინტერესო იქნება იმ ასპარეზის განხილვა, რომლის წარმომადგენელთა მიღწევების რაოდენობრივი შეფასება გართულებული ან შეუძლებელია. მაგალითისათვის საინტერესო იქნება განვიხილოთ მდგომარეობა ხელოვნებაში.

აქ ასეთი რამ არის თვალშისაცემი: ხელოვნების სხვადასხვა სფეროთა წარმომადგენლები ერთმანეთს ხშირად მიმართავენ აღმატებულ ხარისხში. გაიგონებთ ასეთ შეფასებებს: „გენიალური“, „ლეგენდარული“, „უდიდესი“, „ფენომენალური“ და ა.შ. ეს მით უფრო თვალშისაცემია, რომ მაღალი კონკურენცია ერთი შეხედვით საპირისპიროს ვარაუდის საფუძველს გვაძლევს, მაგრამ ეს მხოლოდ ერთი შეხედვით. მეორეს მხრივ, ჭეშმარიტი გენიოსი ას წელიწადში ერთხელ თუ ჩნდება. ამდენად, როდესაც მრავალ „გენიოსზეა“ საუბარი, საქმე სხვა მოვლენასთან უნდა გვქონდეს. შესაძლოა ვინმემ იფიქროს, რომ ეს ადრესანტთა უცოდინრობით არის გამოწვეული, მაგრამ მიმაჩნია, რომ მიზეზი უფრო ღრმად არის საძიებელი.

ოქსფორდის ლექსიკონი ასე განმარტავს გენიოსის ცნებას: „განსაკუთრებული ინტელექტუალური, შემოქმედებითი ან რაიმე სხვა სახის ბუნებრივი უნარი“. ლეონარდო, ნიუტონი, აინშტაინი საყოველთაოდ არიან მიჩნეული გენიოსებად. ვფიქრობ, სადაო არ უნდა იყოს საკითხი იმის შესახებ, რომ, სამწუხაროდ, მსგავს ფიგურებს, ჩანასახოვან სტადიაშიც კი, ჩვენს ქვეყანაში დღევანდელ დღეს ვერ ვხედავთ.

ცხადია, ჩემს მიერ ნახსენებ შემთხვევაშიც მინიშნება სწორედ განსაკუთრებულ თვისებებზე ხდება, თუმცა უსაფუძვლოდ. მაშ რატომ ხდება ეს?

ხომ არ გვაქვს აქაც საქმე რაიმე სახის დეცეფციასთან? რა ფარულ მიზანს შეიძლება ემსახურებოდეს დითირამბების მღერა ერთმანეთისთვის? როდესაც დაქვემდებარებული აქებს და ადიდებს ზემდგომს, ყველასთვის ცხადია, რომ შემთხვევათა უმეტესობაში ეს ანგარებით ხდება. მაგრამ რა იწვევს იგივე ქმედებას სიტუაციაში, როდესაც სუბორდინაცია არ არსებობს? მწერალი - მწერალს, მომღერალი - მომღერალს, რეჟისორი - რეჟისორს, მწერალი - მომღერალს, პოეტი - რეჟისორს და ა.შ.

პირველ რიგში ამ მოვლენის მყისიერი ეფექტი განვიხილოთ. ამასთან დაკავშირებით ერთი მაგალითი მახსენდება: წლების წინ ერთ-ერთმა ტელეკომპანიამ სპორტული ჟურნალისტის ვაკანსია გამოაცხადა. კანდიდატი ხუთი იყო, დაახლოებით თანაბარი ცოდნის მქონე პიროვნება, რომელთაგან არც ერთს არ ჰქონდა გამოცდილება სპორტულ ჟურნალისტიკაში. მეტიც, სპორტისგან საკმაოდ შორს იყო ხუთივე. ერთი მიიღეს. სულ მალე იგი სპორტის (არა რომელიმე ცალკეული სახეობის, არამედ ზოგადად სპორტის) გურუდ შერაცხეს. აქვე უნდა ვახსენო ეგრეთ წოდებული ექსპერტები, წინა და მოქმედი ხელისუფლების დროს სოკოებივით რომ იჩეკებოდნენ და იჩეკებიან. გუშინ ჟურნალისტი იყო, დღეს ექსპერტია; გუშინ თარჯიმანი იყო, დღეს ექსპერტია; გუშინ ჩინოვნიკი იყო, დღეს ექსპერტია და ა.შ. ყველაფერი კი მხოლოდ იმიტომ, რომ მას ასე უწოდეს.

იგივე მოდელი მუშაობს ჩვენს შეთხვევაშიც: თუ მე ვიტყვი, რომ შენ გენიოსი ხარ, შენ იტყვი მასზე, რომ ის გენიოსია, ის იტყვის სხვაზე, რომ სხვა გენიოსია და ა.შ. და ამ ჯაჭვის უკანასკნელი რგოლი იტყვის ჩემზე, რომ მეც გენიოსი ვარ, ყველა გენიოსებად ვიქცევით, იმ პირობით, რომ ჯაჭვი უმრავლესობას მოიცავს. ჩვენ არ ვართ ასეთები, მაგრამ პარადოქსულად ჩვენ ასეთებად „ვიქცევით“. ხშირი გამეორებით საზოგადოება ამას ასე ხედავს.

მაშ ასე, ისინი ხოტბას ასხამენ ერთმანეთს. მავანი იტყვის: „მერე რა, გაერთონ, თუ ასეთი გულუბრყვილო გართობა სურთ.“ შევეცადოთ გავერკვიოთ, რამდენად გულუბრყვილოა ეს გართობა. ამისთვის უნდა ვიცოდეთ, ვინ არიან ეს ადამიანები ანუ დეცეფტანტები.

თუ კარგად დავუკვირდებით, შევნიშნავთ სამ ძირითად კატეგორიას: ა) ხანგრძლივი წარუმატებლობით დაქანცულებს; ბ) მათ, ვინც საკუთარი მდარე ტალანტი გააცნობიერა; გ) უპერსპექტივოებს ან ისეთებს, ვინც ასეთად თვლის თავს. ერთი სიტყვით, მათ შეიძლება ხელმოცარულები ვუწოდოთ. ამ ადამიანებს ერთი საერთო მახასიათებელი აქვთ: ყველა მათგანისთვის მოჩვენებითი წარმატება მეტს ნიშნავს, ვიდრე ნამდვილი.

ახლა ამ მოვლენის გრძელვადიანი ეფექტი განვიხილოთ. ამაში გასარკვევად გამოგვადგება მაგალითი სპორტის სფეროდან. იყო ასეთი ჭოკით მხტომელი - სერგეი ბუბკა, მსოფლიო რეკორდსმენი, მსოფლიოს არაერთგზის  და ოლიმპიური ჩემპიონი. იყვნენ სხვა დანარჩენები, ვისაც მისთვის კონკურენციის გაწევა არ შეეძლო. ახლა წარმოვიდგინოთ, რომ ერთ-ერთი ასპარეზობის წინ ბუბკა სასტუმროს ნომერში ჩაკეტეს და მან ვერ შეძლო შეჯიბრში მონაწილეობის მიღება. ასპარეზობაზე ის მოხდება, რომ თამასას დაუშვებენ, რომლის გადალახვას უმეტესობა შეძლებს, რადგან რაც უფრო დაბლაა თამასა, მით მეტი გადალახავს მას. თუ თამასა მიწასთან ახლოს არის, მას ყველა გადალახავს. ამ ფაქტის გაცნობიერება სასიცოცხლოდ მნიშვნელოვანია ხელმოცარულთათვის. როდესაც ისინი ერთიანდებიან (ერთმანეთისთვის პანეგირიკების მიძღვნა და აღმატებულ ხარისხში მიმართვა სწორედ გაერთიანების საშუალებაა), ეფექტი თვალშისაცემი ხდება. შედეგად იმას ვიღებთ, რომ საზოგადოების ფრიად დიდ ნაწილს, შესაძლოა უდიდესსაც, თამასა ზეაწეულად მოეჩვენება ანუ ეს დაშვებული წერტილი მოეჩვენება სარეკორდო სიმაღლედ (მისი გადამლახავები ხომ უკვე „გენიოსები“ არიან?!). ეს გახლავთ დაშვებული თამასის პარადოქსი. არ დაგვავიწყდეს, რომ იმ სფეროს შესახებ ვსაუბრობთ, რომელშიც რაოდენობრივი შეფასება პრაქტიკულად შეუძლებელია.

განხილვის საგანს დავუბრუნდეთ. დეცეფტანტები, ერთის მხრივ, „გენიოსებად“ იქცნენ, მეორეს მხრივ კი მათი ქმნილებები დაბალი სინჯისაა. შედეგად მივიღეთ დაშვებული თამასა - დაბალი სინჯის ქმნილებების ავტორი „გენიოსია“ (ბრჭყალების გარეშე მათთვის, ვინც ამ ლუკმას ყლაპავს და ინელებს).

რატომ? პირველ რიგში იმიტომ, რომ არ არსებობს ის, ვინც თამასას აწევს; მეორე: პუბლიკა მოგებულია, რადგან უკვე მარტივად ახერხებს „გენიოსის“ იდენტიფიცირებას, ის ექსპერტი ხდება, მას თავისი გმირი ჰყავს, რომლისაც ესმის, და ნაკლები ინტელექტუალური და სხვა რესურსის დახარჯვა სჭირდება მისი იდენტიფიცირებისთვის; მესამე: მოგებულია მოასპარეზეც, რადგან დაშვებული თამასის პირობებში ნაკლები ძალისხმევა სჭირდება წარმატების მისაღწევად.

დეცეფციის სარგებლის გაცნობიერებამ თამასის დაშვება გამოიწვია. სხვაგვარად მიზნის მიღწევას მეტი შრომა სჭირდებოდა, მაგრამ ჩვენ გამოსავალი ვიპოვეთ. ნაკლები შრომა და იგივე შედეგი, თუმცა მოჩვენებითი.

ერთმანეთისთვის პანეგირიკების მიძღვნა სრულყოფილი დეფეცფიისთვის საკმარისი არ არის. კიდევ რაღაც არის საჭირო. მშრალი ლუკმა ყველაზე დამშეულ საზოგადოებსააც კი ყელში ეჩხირება. აქ გამოდის რეგალიების როლი წინა პლანზე. ჩვენ რეგალიებისგან იმ ინდიელებივით ვინუსხებით, კოლუმბმა რომ სარკის ნატეხები ოქროში გადაუცვალა. ერთი ლუდის მხარშავი კომპანიაა თბილისში, იმდენი ჯილდო აქვს ოფისში, გაგაოცებთ. შემდეგ გაირკვა, თითოში ორმოცდაათი დოლარი ჰქონია გადახდილი. ერთ ავტორს ვიცნობ, დიდად ამაყობს, რომ მისი წიგნი ერთ-ერთი ლიტერატურული კონკურსის გამარჯვებულია. როგორც შემდეგ გაირკვა, კონკურსი მისივე ორგანიზებული ყოფილა. მერე რა? ხომ შეუძლია თქვას, ჩემი წიგნი კონკურსის გამარჯვებულიაო?! ბრბოსთვის ესეც საკმარისია. ჯადოსნური წრე შეიკრა: ის მაძლევს ჯილდოს, მე ვაკრობ ჯილდოს პროდუქტს და ვაწვდი მომხმარებელს, რომელიც ჯილდოიან პროდუქტს სიხარულით იღებს (რეალურად ის ბრჭყვიალა სათამაშოს ყიდულობს ჯილდოს სახით და არა პროდუქტს, მაგრამ „გენიოსისგან“).

ჩვენ ვართ გენიოსები, რადგან ასე ვთვლით ყველა; ჩვენ გვაქვს ჯილდოები, ე.ი. ასე თვლიან მსაჯულები; ჩვენ გვყავს გულშემატკივრები და ასე თვლიან ისინიც. სინამდვილეში არაფერი არ ვართ და არაფერი არ გვაქვს. ყველაფერი სიცრუეა.

გაერთიანებული დეცეფტანტები დიდხანს ინარჩუნებენ ასეთ მდგომარეობას. ამას ორი მიზანი აქვს. პირველი: ისინი „გენიოსებად“ იქცნენ და ეს სტატუსი მუდმივად უნდა შეინარჩუნონ. მეორე და უმთავრესი: ხელმოცარულები სხვას, მას, ვისაც თამასის აწევა შეუძლია, სარბიელზე არ უშვებენ. ჭეშმარიტი ლიდერის გამოჩენა მათთვის დიდი საფრთხის შემცველია. ამიტომაც არის არტელად გაერთიანებულ ხელმოცარულთა გუნდი ამის წინააღმდეგი. მეთოდები არც თუ ახალია: სრული იგნორირება, არსად ხსენება ან ხსენება ნეგატიურ ჭრილში, ამ უკანასკნელის გააქტიურების შემთხვევაში კი ცილისწამება და ა.შ. შესაბამისად, ხშირად მომხდარა და ხდება ისე, რომ უკეთესს სხვა ასპარეზის ძიება უწევს ხოლმე, თუ ასეთი არსებობს. კიდევ ერთხელ მუშაობს უტყუარი ფორმულა - მეტი ამარცხებს ნაკლებს, ბევრი აუთსაიდერი ამარცხებს ჩემპიონს. ამ ფაქტის გაცნობიერების შემდეგ ჩნდება სასოწარმკვეთი კითხვა: არის გამოსავალი? შესაძლებელია სამართლიანობის აღდგენა? დიახ, არის და შესაძლებელია. როგორ? რის საფუძველზე უნდა აღიაროს პუბლიკამ, რომ საუკეთესოა მართლაც საუკეთესო? ვინ უნდა აიძულოს იგი? მხოლოდ მან, ნამდვილმა ჩემპიონმა, ხარისხის პერმანენტული გაუმჯობესებით და ყოველწამიერი მტკიცებით, რომ ის არის საუკეთესო. ოღონდ საქმით და არა სიტყვით, არა ხრიკებით, არა თამასის დაშვებით, არა არტელში გაერთიანებით და ფუჭი ჩინ-მედლების მორგებით. მხოლოდ საქმით. და ბრძოლით. შესაძლოა მსხვერპლად შეწირვის ფასადაც. მეორეს მხრივ, თუ ამას ვერ შეძლებს, ალბათ არც ყოფილა საუკეთესო.

Thursday, May 14, 2015

ოცნების მიზანი

როდესაც ახალი ხელისუფლება მოდის ქვეყნის სათავეში და ახალი სახელმწიფო იდეოლოგიის დეკლარირება ხდება, ასეთი ახალი ხელისუფლება ცდილობს რაღაც შეცვალოს, შესაძლოა დაანგრიოს კიდეც, რათა შემდეგ ააშენოს, ან მხოლოდ დაანგრიოს. ერთი სიტყვით, ცდილობს საკუთარი დამღა დაასვას ეპოქას, ისტორიაში შევიდეს, კვალი დატოვოს. როგორც გსურთ, ისე უწოდეთ. ამასთან, ცვლილებებს ნიშანი დადებითიც შეიძლება ჰქონდეს და უარყოფითიც. ასეთი იყვნენ ფაშისტები და ასეთი იყო პოლონეთის „სოლიდარობაც“.

თუკი ახალმოსული ხელისუფლება ამ ყველაფერზე უარს ამბობს, უნდა ვივარაუდოთ, რომ იგი მნიშვნელოვანწილად (თუ სრულად არა) იზიარებს წინამორბედის მიდგომას სახელმწიფოს მართვისადმი და მისი მოსვლა მხოლოდ ე.წ. დემოკრატიული პროცესის ნაწილია. ასეთია ხელისუფლება დღევანდელ ე.წ. განვითარებულ სახელმწიფოთა უმეტესობისა.

საინტერესოა რა შედეგს ვიღებთ, როდესაც რაიმე ძალა, როგორც არსებული ხელისუფლების ცვლილების, ასევე რეფორმების მოთხოვნით გამოდის, ცვლის ხელისუფლებას, მაგრამ შემდეგ პრაქტიკულად ყველაფერს ხელუხლებლად ტოვებს. ასეთი მდგომარეობაა შექმნილი დღეს ჩვენს ქვეყანაში. მას შემდეგ, რაც საქართველოს დღევანდელი ხელისუფლება („ქართული ოცნება“) თითქმის მესიანური ხსნის ლოზუნგით („საქართველოს გადარჩენისა და თანამედროვე სახელმწიფოდ დამკვიდრებისთვის“ - ნათქვამია „ქართული ოცნების“ სადამფუძნებლო დეკლარაციაში; სამართლიანობისთვის უნდა აღინიშნოს, რომ არც მისი წინამორბედი იმყოფებოდა მსგავსი ამბიციისგან შორს) მოვიდა ქვეყნის სათავეში, მოლოდინის საწინააღმდეგოდ, სახელმწიფო სისტემებმა და სტრუქტურებმა ისევე განაგრძეს მოქმედება, როგორც მოქმედებდნენ. არანაირი ძირეული, რეფორმატორული ცვლილება არ შეინიშნება სახელმწიფო მოღვაწეობის არც ერთ სფეროში, თუმცა პროგრამის 12-პუნქტიანი პრეამბულა  ჯანდაცვისა და განათლების ხელმისაწვდომობას, უმუშევრობისა და სიღარიბის დაძლევას, ქვეყნის უსაფრთხოების უზრუნველყოფას, ქვეყნის გამთლიანების პროცესის დაწყებას, კონსტიტუციური უფლებების ხელშეუხებლობას, წვრილი და საშუალო ბიზნესის განვითარებას და ა.შ. ითვალისწინებდა. მოკლედ რომ ვთქვათ, „ქართული ოცნების“ ხედვით მდგომარეობა საგანგაშო გახლდათ, ხოლო მისი გამოსწორება ძირეულ ცვლილებებს საჭიროებდა. შესაძლოა ასეც იყო, მაგრამ იმდროინდელი მდგომარეობის შეფასება ჩემს მიზანს არ წარმოადგენს. უფრო მნიშვნელოვანია ის, თუ რა ხდება დღეს. შეიძლება ითქვას, რომ ფუნდამენტურ ცვლილებებს, რომელთა შესახებ საუბრობდა კოალიცია, ადგილი არ აქვს. რამდენადაც შორს იყო დაკარგული ტერიტორიების დაბრუნების პერსპექტივა, ისევე შორს არის; როგორც იყო ჯანდაცვა და განათლება ხელმიუწვდომელი საზოგადოების გარკვეული ნაწილისთვის, ისევეა; რამდენადაც მოწყვლადი იყო ჩვენი ქვეყნის საზღვრები, ასევე მოწყვლადია; როგორც შიმშილობდა და იქექებოდა საზოგადოების ყველაზე დაუცველი ფენა ნარჩენებში, ისევე განაგრძობს; როგორიც იყო ბიზნეს და საინვესტიციო გარემო, ისეთივეა და ა.შ. „ქართულმა ოცნებამ“ მემკვიდრეობით მიიღო წინა ხელისუფლების მიერ შეცვლილი კონსტიტუცია, სახელმწიფო ატრიბუტიკა, აქტივები, სისტემები, პროცესები, ქვეყნის სვლის ვექტორი და იმავე გზით განაგრძო.


ვინაიდან ძირეულად არაფერი შეცვლილა, უნდა ვივარაუდოთ, რომ მოქმედი ხელისუფლება, ნებით თუ უნებლიედ, იზიარებს წინამორბედის მიდგომას სახელმწიფოს მართვისა და სახელმწიფო სისტემების ფუნქციონირებისადმი და, აქედან გამომდინარე, მაღალი ალბათობით უნდა ვივარაუდოთ ისიც, რომ, მიუხედავად დეკლარირებისა, ცვლილებები არ წარმოადგენს ამ ხელისუფლების პრიორიტეტს; ხოლო რადგან ძირეულად არაფერი შეცვლილა, მათი აუცილებლობა კი ორივე მიმართულებით (როგორც ხელისუფლების, ასევე სახელისუფლებო სისტემების) დეკლარირებული იყო, უნდა ვაღიაროთ, რომ მიზანი მხოლოდ ხელისუფლების შეცვლა იყო და არა სახელისუფლებო სისტემის ან პროცესებისა; ან მათში არსებული ხარვეზების აღმოფხვრა. ამდენად, მოქმედმა ხელისუფლებამ მიზანს უკვე 2012 წელს მიაღწია. ახალი მიზნის ფორმირება კი, მცდელობის მიუხედავადაც, ვერ მოხდება. ამას შესრულებული მისიის განცდა უშლის ხელს (შემდგომი მიზანი უფრო დიადი უნდა იყოს, ასეთს კი "მხსნელი ოცნება", რომელმაც ქვეყანა "დაღუპვას" გადაარჩინა, ვერ ხედავს - მთავარი გაკეთებულია!). შესაბამისად, არსებული ხელისუფლებისგან მხოლოდ ისეთ აქტივობას უნდა ველოდოთ, რასაც ინერციის ძალა განაპირობებს. სხვა სიტყვებით რომ ვთქვათ, მას შინაგანი ენერგია არ გააჩნია. შედეგი უძრაობაა.

Sunday, May 3, 2015

პერსონაჟი vs ადამიანი

საუკუნეების განმავლობაში ათეულობით ათასი ლიტერატურული პერსონაჟია შექმნილი და ვინაიდან იგი იმთავითვე იდუმალი ხიბლის მატარებელი გახლავთ, მის შესახებ მრავალი მოსაზრებაა გამოთქმული მკვლევარების, ისტორიკოსების, კრიტიკოსების და ზოგჯერ თავად ავტორების მიერაც კი. არსებობს მთელი რიგი მონოგრაფიები, შედარებითი კვლევები, სამეცნიერო შრომები და სხვა, თუმცა ეს არ არის ის მთავარი, რისი თქმაც ლიტერატურული ნაწარმოების მოქმედი პირის შესახებ არის აუცილებელი. მეორეს მხრივ, არ იქნება მიზანშეწონილი, დამკვიდრებული ტრადიციის თანახმად, ნაწარმოების ჩარჩოებში მომწყვდეული პერსონაჟის შესახებ საუბარი, რადგან ვთვლი, რომ იგი სცდება ამ ჩარჩოებს და, ამდენად, გაცილებით მეტს იმსახურებს, ხოლო ვინაიდან პერსონაჟი ადამიანის პროდუქტია, ასევე ვთვლი, რომ უფრო მართებული იქნება იგი განვიხილოთ სწორედ ადამიანთან მიმართებით და, იმავდროულად, ეს გავაკეთოთ ეგზისტენციალურ ჭრილში.

დინამიური და სტატიური; ორ- და სამგანზომილებიანი; მთავარი და მეორადი; ხილული და უხილავი; და კიდევ მრავალი სხვა მახასიათებელი. ეს განსაზღვრებები ლიტერატურული ნაწარმოების პერსონაჟის კლასიფიცირებისთვის გამოიყენება. ჩვენ გვაქვს პერსონაჟთა ტიპების სიმრავლე, ისინი განსხვავდებიან ერთმანეთისგან ასაკის, სქესის, მრწამსის, ეროვნების, რასის, მსოფლმხედველობის მიხედვით, მაგრამ ვინ არის პერსონაჟი ზოგადად? როგორია იგი? რისთვის არსებობს? სად არის?

ჰყავს პროტოტიპი თუ არა, წარმოადგენს მნიშვნელოვანწილად ფიქციას თუ მასში გამოყენებულია რეალურად არსებული პიროვნების ნიშან-თვისებები, პერსონაჟი, ყველა შემთხვევაში, ავტორის პროდუქტია. ავტორის გარეშე იგი ვერ შეიქმნებოდა, ისევე, როგორც მშობლის გარეშე ვერ შეიქმნება შვილი. ორივეს ქვეყნად მოსავლენად საჭიროა ვიღაცის ნება, და ასევე სურვილი ან მოთხოვნილება. სხვაგვარად ეს არ მოხდება. ამასთან ერთად, ორივე შემთხვევაში ამქვეყნად მოვლენა პირმშოს ნების გათვალისწინების გარეშე ხდება. როგორც ადამიანი ჩნდება მისი ნების დაუკითხავად, ასევე ჩნდება პერსონაჟიც. ამ გაგებით პერსონაჟი ადამიანის მსგავსია, თუმცა განსხვავებას უკვე ვხვდებით: ადამიანის ქვეყნად მოსავლენად ორი სხვა ადამიანია საჭირო, პერსონაჟის შემთხვევაში ამას უმეტესწილად ერთი ადამიანი ახერხებს. ამასთან ერთად, ადამიანებმა, ქმნიან რა სხვა ადამიანს, პრაქტიკულად შეუძლებელია იცოდნენ, როგორი იქნება იგი. ერთი მდედრობითი სქესის გაჩნდება, სხვა კი მამრობითის, ვიღაც შესაძლოა სულაც ორსქესიანი იყოს; ერთი ქერათმიანი იქნება, სხვაკეხიანი ცხვირით, კიდევ ვიღაცჭორფლიანი. ერთს მათემატიკის მიმართ ექნება მიდრეკილება, მეორესუცხო ენების ნიჭი, მესამესარაფრის და .. ამ მახასიათებლებს ადამიანი ვერ განსაზღვრავს. ადამიანი ვერ შექმნის სხვა ადამიანს თარგის მიხედვით. ის გაჩნდება ისეთი, როგორიც გაჩნდება. სხვაგვარია ვითარება პერსონაჟის შემთხვევაში. პერსონაჟი, საპირისპიროდ შექმნილი ადამიანისა, მნიშვნელოვანწილად იქნება ისეთი, როგორსაც მას ავტორი ჩაიფიქრებს. თუ ჯოისს სურს, რომ ლეოპოლდ ბლუმი იყოს ებრაელი და უყვარდეს ცხვრის შემწვარი თირკმელი, ის ასეთი იქნება და ის ასეთიც არის. თუ სხვა ავტორს სურს, რომ მის პერსონაჟს ვაშლი უყვარდეს, ესეც ასე იქნება. შემოქმედს ხელეწიფება ისეთი პერსონაჟის შექმნა, როგორიც მას სურს ან სჭირდება და ეს პირველი მნიშვნელოვანი განმასხვავებელი ნიშანია. პერსონაჟი წინასწარ არის განსაზღვრული, ადამიანი კი არა. სხვა სიტყვებით რომ ვთქვათ, პერსონაჟის შემთხვევაში არსი უსწრებს არსებობას, ადამიანის შემთხვევაში კი პირიქით არის, თუმცა აქ კიდევ ერთი რამ უნდა ითქვას, რაც განაპირობებს კიდეც ზემოაღნიშნულს, კერძოდ კი ის, რომ ადამიანის შესაქმნელად ბიოლოგიური მასალაა საჭირო, პერსონაჟიოსტატის უკიდეგანო წარმოსახვით ქაოსში იქმნება არაფრიდან.

ადამიანი იკვებება, სუნთქავს, იწყებს მეტყველებას, თანდათან აღიქვამს გარემომცველ სამყაროს, ერთი სიტყვით, ცხოველქმედებს და სიცოცხლისეული ატრიბუტებით აღიჭურვება. ეს, რასაკვირველია, მნიშვნელოვანია, მაგრამ ეს არ არის ის, რაც ადამიანებს განასხვავებს. უფრო საინტერესოა ადამიანის სხვა იპოსტასი, მისი შინაგანი სამყარო. ყველა ცოცხალი ადამიანი ფიქრობს, ნატრობს, ოცნებობს, მოსწონს, უყვარს... სწორედ ეს განაპირობებს ადამიანთა მრავალგვარობას. ვიღაც კარიერაზე ოცნებობს, სხვას გამდიდრება აქვს განზრახული, კიდევ ვიღაცსაკუთარი თავის გადარჩენაზე ფიქრობს. ერთი ლუკმა-პურს ნატრობს, მეორეს სპორტი იტაცებს, მესამემეზობლის ცოლს ეტრფის, მეოთხეკოშმარებს ხედავს სიზმრად. ალბათ არ არსებულა ადამიანი, ვისთვისაც უცხო იყოს მსგავსი გამოვლინება. ეს ასეა. ჩვენ განვსხვავდებით ერთმანეთისგან ჩვენი მისწრაფებების, ზრახვების, ოცნებების მიხედვით, თუმცა მცირედი ან სრულებით არაფერი ვიცით სხვათა ოცნებების, სიზმრებისა და ზრახვების შესახებ. ვიცით, რომ ზოგადად ასეა, მაგრამ რა ხდება კონკრეტულად, ეს არ ვიცით. პერსონაჟი? ანტუან როკანტენის საყვარელი სიმღერააOne of These Days”. ადრიან ლევერკიუნი გენიალურ მუსიკოსობაზე ოცნებობს, ოდისევსი შინ დაბრუნებას ნატრობს, რომეოს და ჯულიეტას ერთმანეთი უყვართ. ეს ასეა და ჩვენ ეს ვიცით. ვიცით, რომ მოხუცი სანტიაგო სიზმრად აფრიკის ნაპირებზე გამოსულ ლომებს ხედავს, ვიცით, რომ იუჰან ნაგელი საკუთარ თავს წერს წერილებს. ჩვენ საფუძვლიანად ვიცნობთ პერსონაჟის შინაგან სამყაროს, მაგრამ ჩვენ არ ვიცით, რას ფიქრობს, რას ოცნებობს, რა მოგონებები აქვს ადამიანს. ჩვენ არ ვიცით, როგორი მუსიკა მოსწონდა სარტრს, რას ოცნებობდა ჰომეროსი ან ვინ უყვარდა შექსპირს. ჩვენ ეს უბრალოდ არ ვიცით, რადგან ეს ადამიანის შინაგან სამყაროში ხდება. თუკი ისე მოხდება, რომ ეს ადამიანი ფარდას ახდის საკუთარ შინაგან სამყაროს, ასეთ შემთხვევაშიც არ ვიქნებით დარწმუნებული, რომ ის, რაც ვიხილეთ, სიმართლეა. აქ გამოთვლები არ გამოდგება, მათემატიკა აქ უძლურია. პერსონაჟის შემთხვევაში ჩვენ ზუსტად ვიცით, რას ფიქრობს, რას ხედავს სიზმრად იგი. ჩვენ ეს ვიცით. ვიცით, რომ ჰამლეტს შურისძიება სურს, გრეგორ ზამზა ოჯახის კეთილდღეობაზე ფიქრობს, ლიზა ტუშინას კი სტავროგინი უყვარს ფარულად. ჩვენ ესეც ზუსტად ვიცით. შემოქმედმა ჩვენ ეს სავსებით გასაგებად გვითხრა.

გარდა შინაგანი სამყაროსი, არსებობს გარეგნული მხარე, ის, როგორითაც ჩვენ წინაშე წარმოდგებიან სხვა ადამიანები. შესაბამისად, თუკი ადამიანი არსებობს, მის შესახებ რაღაც არის ცნობილი. ვიღაც მაღალია, სხვამსუქანი, ერთი კარგად ისვრის მიზანში, მეორე კი წიგნებს კითხულობს, კიდევ ვიღაცას ღვინო უყვარს და .. შევეცადოთ გავარკვიოთ, რა მდგომარეობაა პერსონაჟთან მიმართებით. მაგალითის სახით განვიხილოთ ოდისევსი. ჩვენ ვიცით, რომ მისი მშობლები არიან ლაერტე და ანტიკლეა, მისი მეუღლეა პენელოპე, შვილი კი ტელემაქე. ის დაიბადა ითაკაში და მისი მეფეა. ოდისევსი გამოირჩევა გონებრივი შესაძლებლობებით და ცბიერებით, იგი სულგრძელი და ღმერთების პატივისმცემელია; იგი თავადაც უყვართ ღმერთებს და მფარველობენ მას, მაგრამ ერთი მათგანი, პოსეიდონი, მასზე განრისხებულია; ოდისევსი კალიფსოს ტყვეობაში შვიდ წელიწადს ატარებს, მას უყვარს და ენატრება პენელოპე, თუმცა გამგზავრების წინ იმავე კალიფსოსთან დაწვება; ოდისევსი აშენებს ტივს, გზად უამრავი სირთულის გადალახვა უწევს; მას ღმერთების შთამომავალს და ქალაქთმპყრობელს უწოდებენ, ჩვენ ვიცით მისი ფიზიკური აღნაგობა და სპორტული მონაცემები... ეს გახლავთ მცირედი ნაწილი იმისა, რაც ჩვენ ოდისევსის შესახებ ვიცით. შეიძლება ითქვას, რომ ჩვენ მას ვიცნობთ, ჩვენ იგი ვიხილეთ. ახლა ჰომეროსი განვიხილოთ. რა ვიცით ჩვენ ჰომეროსის შესახებ? ვიცით, ვინ იყვნენ მისი მშობლები? მისი მეუღლე ვინ იყო? ჰყავდა საერთოდ მეუღლე? სად დაიბადა? რა ასაკში გარდაიცვალა? რა გახდა მისი სიკვდილის მიზეზი? სად გარდაიცვალა? რომელ წლებში ცხოვრობდა? ჩვენ მის შესახებ არაფერი ვიცით. ჩვენ მხოლოდ ისვიცით”, რომოდისეადაწერა ჰომეროსმა, მაგრამ შეგვიძლია დანამდვილებით ვქთვათ, რომ მას, ვინცოდისეადაწერა, ჰომეროსი ერქვა? ან ეს იგივე ადამიანია, ვინცილიადადაწერა? ჩვენ მხოლოდ ერთი რამ შეგვიძლია ვთქვათ დანამდვილებით: “ოდისეავიღაცამ დაწერა. ამდენად, ჩვენ მეტი ვიცით პერსონაჟის, ვიდრე რეალურად არსებული პიროვნების, ამ შემთხვევაში, მისი ავტორის, შესახებ. ოსტატმა დეტალურად აღწერა შეგირდი, მაგრამ თავად ოსტატის, პირველსაწყისის შესახებ ჩვენ თითქმის არაფერი ვიცით. შესაძლოა ადამიანები ამას არც ანიჭებდნენ მნიშვნელობას და ის უფრო მნიშვნელოვნად ეჩვენებოდათ, რაც იქმნებოდა, ვიდრე შემოქმედი. “გილგამეშის ეპოსი”. ეს ნაწარმოები, რამდენადაც ისტორიკოსები გვარწმუნებენ, საუკუნეების განმავლობაში იქმნებოდა. მისი მთავარი გმირის შესახებაც მრავალი რამ არის ცნობილი: მის მიმართ ღმერთქალ ინინის სიყვარული, მისი მეგობრობა ენქიდუსთან, მის მიერ უკვდავების ძიება და .. ვინ არის ეპოსის ავტორი? ამ შემთხვევაში ჩვენ ავტორის (მრავალი ისტორიკოსის აზრით კი, ავტორების) სავარაუდო ვინაობაც კი არ ვიცით.

ადამიანი არსებობს. მას იცნობენ სხვა ადამიანები, რომლებსაც უჩნდებათ განსხვავებული აზრი მის შესახებ. ზოგს მოსწონს მისი საქციელი, ზოგიც აძაგებს, ვიღაც გულგრილი რჩება. ის ესიზმრებათ, უყვარდებათ, მას გულშემატკივრობენ და მისი სიხარულით ხარობენ ან მისი წარუმატებლობა წყინთ. მას ესაუბრებიან, ასწავლიან, გმობენ, ხოტბას ასხამენ, თხოვენ, ემუქრებიან. ამ და სხვა მრავალი გზით, ნებით თუ უნებლიედ, ადამიანები ზემოქმედებენ ერთმანეთზე. ადამიანზე ზემოქმედებას ახდენს მშობელი, პედაგოგი, მოძღვარი, ავტორიტეტი, მეგობარი და ადამიანი ხშირად ცდილობს მიბაძოს, დაემსგავსოს მას. იგი ატარებს წვერს, იყენებს ხელჯოხს, იცვამს და ცდილობს გამოიყურებოდეს მასავით, ირჩევს მის პროფესიას. ანალოგიურად ადამიანებისა, პერსონაჟებიც ზემოქმედებენ სხვა პერსონაჟებზე. ჰამლეტი მამის აჩრდილის ზემოქმედებით ივსება შურისძიების სურვილით, რაც მთელ მის შემდგომ ქმედებებს განსაზღვრავს, კრეონტი ანტიგონეს გასათავისუფლებლად ტირესიასის შეგონებით გაემართება, პეტრე ვერხოვენსკის მიერ დაშანტაჟებული ჯგუფის წევრები შატოვს კლავენ და .. ადამიანები ისეთსავე ზემოქმედებას ახდენენ სხვა ადამიანებზე, როგორც პერსონაჟები სხვა პერსონაჟებზე. ეს არც არის გასაკვირი, რადგან პერსონაჟი ადამიანის შექმნილია, ადამიანი კი ისეთ ქმნილებას აძლევს არსებობის შესაძლებლობას, რომელიც მისი მსგავსი თვისებებით არის აღჭურვილი. იგი მას საკუთარ სახედ და ხატად ქმნის. ახლა ვნახოთ, რა მდგომარეობაა ურთიერთზემოქმედების თვალსაზრისით. პირველ რიგში, შევეცადოთ განვიხილოთ, შეუძლია თუ არა პერსონაჟს ადამიანზე ზემოქმედება. ბავშვობაში ალბათ ბევრს სურდა ყოფილიყო არტანიანივით მოხერხებული ან რობინ ჰუდივით მამაცი და სამართლიანი, ან კიდევ რობინზონ კრუზოს მსგავსად კუნძულზე აღმოჩენილიყო. მრავალი მაგალითის ჩამოთვლა შეიძლება. მოცარტმა 1782 წელს დაწერა კანონიLeck Mich in Arsch”. ეს სიტყვები გოეთეს გიოც ფონ ბერლიჰინგენს ეკუთვნის. ადამიანზე პერსონაჟის ძლიერი გავლენის თვალისაჩინოებისთვის შემდეგი მაგალითიც კმარა: გერცენი წერს, რომდანიის პრინცის ძაძებით იმოსებოდა ყველა, ვისაც არ შეეძლო გამარჯვებული რეაქციის ცნობა, და კიდევ უფრო მეტად არ შეეძლო მასთან ბრძოლა. ჰამლეტიზმში, როგორც ლაბადაში, ისე ეხვეოდნენ. სამოსი მოხდენილადაც ითვლებოდა.” აქ არა ცალკეულ ადამიანზე, არამედ მთელ საზოგადოებაზეა საუბარი.

პირიქით თუ ხდება მსგავსი რამ? ადამიანს თუ შეუძლია ზემოქმედება პერსონაჟზე? პასუხი ერთმნიშვნელოვანია: არა. მოქმედი პირები ისეთები არიან, როგორებიც არიან და ასეთებად რჩებიან სამარადისოდ. მიუხედავად ჩვენი ძალისხმევისა, ვინსთონ სმითს ეშინია ვირთხების, ოიდიპოსი დედას ირთავს ცოლად, დონ ჟუანი კი მარად ჟიგოლოდ რჩება. პერსონაჟი ზემოქმედებას ახდენს ადამიანზე, რის საპირისპირო მოვლენას ადგილი არ აქვს. ამ თვალსაზრისით ადამიანსა და პერსონაჟს შორის ტოლობის ნიშანი არ დაისმება.

ადამიანს ემატება ასაკი. აქ კიდევ ერთ მნიშვნელოვან სხვაობას ვხვდებით მასა და პერსონაჟს შორის. ადამიანს ემატება წლები, ნაოჭდება, ჭაღარავდება, უქვეითდება მხედველობა და სმენა, მნიშვნელოვანწილად გამქრალი აქვს სურვილები, თანდათან სულ უფრო უმწეო ხდება, ერთი სიტყვით რომ ვთქვათ, ცვლილებებს განიცდის. ეს ცვლილებები ეხება მის ბიოლოგიურ ფუნქციებს: სუსტდება მისი ორგანოები, ის ისე კარგად ვეღარ ხედავს, ვეღარ დადის ისე სწრაფად, როგორც უწინ, კიბეზე ასვლისას რამდენჯერმე ისვენებს და .. პერსონაჟს ეს არ ემართება. პერსონაჟი არის იმ ასაკის, რა ასაკისაც არის იგი წიგნის დასასრულს. ტომ სოიერი მუდამ პატარა ბიჭად რჩება, ჰამლეტ - ოცდაათიოდე წლის მამაკაცად, სთივენ დედალოსი - ოცდაორი წლის ახალგაზრდად. ისიც უნდა ითქვას, რომ აღნიშნული ყველაზე არ ვრცელდება. პერსონაჟებსაც ემატებათ ასაკი ზოგჯერ, მაგრამ ემატებათ მანამ, სანამ ამას საჭიროდ თვლის შემოქმედი. ის განსაზღვრავს, ვინ რა ასაკს უნდა მიაღწიოს, თუმცა გარკვეული ზღვრის მიღწევის შემდეგ, პერსონაჟი ინარჩუნებს მას. აქ კი ყველაზე მნიშვნელოვანს მივუახლოვდით...

სიცოცხლის დასასრული. რასაკვირველია, არსებობენ გარდაცვლილი პერსონაჟები. ოსტატმა შესაძლოა დაასრულოს პერსონაჟის სიცოცხლე, მაგრამ ნიშნავს კი ეს მის გარდაცვალებას? ჰამლეტი, დონ კიხოტი, ანა კარენინა, კირილოვი და ვინ მოთვლის კიდევ რამდენი გარდაცვლილი პერსონაჟი არსებობს, მაგრამ ერთი რამ არის აღსანიშნავი. ადამიანს ასეთი პერსონაჟებისა და მათ მიმართაც, ვინცმკვდარიარ არის, იდენტური დამოკიდებულება აქვს. ის სწავლობს მათგან, მათ შესახებ ესაუბრება სხვებს, ბაძავს მათ, უყვარს ან სძულს და .., რადგან ადამიანი გრძნობს, რომ მათი სიკვდილი ნამდვილი არ არის. ეს სიკვდილი განსხვავდება ადამიანთა სიკვდილისგან. პერსონაჟი შესაძლოა მოკვდეს მხოლოდ ნაწარმოების მიზნებიდან გამომდინარე ანუ როლი შეასრულოს, როგორც მსახიობმა. ეგზისტენციალური გაგებით მისი სიკვდილი შეუძლებელია, რადგან მას არასოდეს უცხოვრია მიწაზე, ხოლო იქ, სადაც პერსონაჟები ცხოვრობენ, სიკვდილი არ არსებობს.

ადამიანი კი ცხოვრების რომელიღაც წუთს ტოვებს ამ ქვეყანას. სამწუხაროდ ეს ასეა, ადამიანი კვდება. სწორედ ეს არის მთავარი, ფუნდამენტური განსხვავება ადამიანსა და პერსონაჟს შორის. პერსონაჟი არ კვდება. ერთხელ შექმნილი, იგი მუდამ არსებობს. მიუხედავად ასაკისა, ისტორიული ეპოქისა თუ გეოგრაფიული გარემოსი, პერსონაჟი მუდამ იქნება. ის არ იყო სულ, ის ოდესღაც შეიქმნა, მაგრამ სულ იქნება. ის უკვდავია. ყველა და ყველაფერი კვდება. მხოლოდ პერსონაჟი იქნება მუდამ.

არსებობს უკვდავების კიდევ ერთი ფორმა: მენტალური. როდესაც პერსონაჟის შესახებ ვსაუბრობთ, უნდა ვაღიაროთ, რომ ყველაფერი, რაც მას უკავშირდება, ადამიანის გონებაში ხდება. შესაბამისად, უპრიანი იქნება კითხვა: ადამიანის შესახებაც ხომ არსებობს ცოდნა? მოგონება? რასაკვირველია, ეს ასეა, მაგრამ ასეთი სახით არსებული ცოდნა ან მოგონება ორ მნიშვნელოვან ატრიბუტს არის მოკლებული. პირველიეს არის ნამდვილობა ანუ ავთენტურობა. მოგონება იქნება იმდენი და ისეთი, რამდენიც მომგონებელი, როდესაც პერსონაჟის შესახებ ჩვენ ერთი ცოდნა გვაქვს, ერთადერთი. ჰამლეტს უყვარს ოფელია, მაგრამ თავს იგიჟიანებს. მორჩა. მეორე გახლავთ დროთა განმავლობაში ამ სუბიექტური ცოდნის ცვალებადობა. თუ ვაღიარებთ, რომ ჯორდანო ბრუნო რეალურად არსებული პიროვნება გახლდათ, ისიც უნდა ვაღიაროთ, რომ მე-16 საუკუნეში იგი ჯადოქრად და ერეტიკოსად იყო მიჩნეული, თუმცა დღეს იმ დროის ერთ-ერთ პროგრესულ მეცნიერად ითვლება. აქედან გამომდინარე, ადამიანს მენტალურადაც ვერ ექნება უკვდავება. მას სწორედ ეს ორი რამ უშლის ხელს ამაში: აქ არსებობა და სხვა ადამიანები. ის არსებობდა აქ და არა სხვაგან. შესაბამისად, ის მოკვდა. შესაძლებელია, რომ პერსონაჟის ესა თუ ის სიტყვა ან ქმედება სხვადასხვაგვარად იქნას ინტერპრეტირებული, მაგრამ ყველა შემთხვევაში ჩვენ ვსაუბრობთ ერთი და იგივე სიტყვის ან ქმედების შესახებ. ადამიანის შემთხვევაში ეჭვქვეშ დგას თავად ამ სიტყვის ან ქმედების ხდომილება. როდესაც ადამიანი საუბრობს სხვა ადამიანის შესახებ, ის ქმნის მეორე არსებას. ერთია ის, ვინც არის, და მეორე ის, როგორიც იგი სხვა ადამიანმა დაინახა. ადამიანი გაორდა, გასამდა, გაოთხდა და .., თუმცა ერთიც რომ იყოს, იგივე შედეგამდე მივიდოდით. ადამიანის შესახებ ცოდნა, რომელიც თავად ამ ადამიანისგან მოდის, შესაძლოა მცდარი იყოს, პერსონაჟის შესახებ ცოდნა ერთადერთია და, შესაბამისად, ეს არის სიმართლე. ამდენად, თუ მენტალური უკვდავება საუკუნეებში რეალიზებული ურთიერთობაა, პერსონაჟია სწორედაც რომ უკვდავი. მიუხედავად მისი ბედისა ნაწარმოებში, იგი ურთიერთობს ადამიანებთან, მას იხმობენ, კითხვებს უსვამენ, ენატრებათ, ის აქ არის, ხელის გაწვდენის მანძილზეა. მეტიც, ის ადამიანშია, მაგრამ არა ერთში, არამედ ბევრში და ის ნებისმიერ წუთს შეიძლება გამოჩნდეს ასპარეზზე. ამიტომაც, როდესაც საუკუნეებში რეალიზებულ ურთიერთობებზე მიდგება საქმე, ადამიანი უმალ პერსონაჟს მოუხმობს და არა სხვა ადამიანს, რაც იწვევს კიდეც ადამიანის მენტალურ სიკვდილს. ის ქრება. ამდენად, როგორც ეგზისტენციალურად, ისე მენტალურად, ადამიანი კვდება, პერსონაჟი კი მუდამ ცოცხალია.

და რას ვიღებთ შედეგად? ღმერთის მიერ შექმნილი ადამიანები მოკვდავები არიან, ადამიანის მიერ შექმნილი პერსონაჟები კი უკვდავები.

დიახ, ადამიანი ქმნის პერსონაჟს, მაგრამ თუკი ისე ხდება, რომ შემდეგ ჩვენ მეტი და უფრო დაზუსტებით ვიცით პერსონაჟის, ვიდრე ადამიანის შესახებ, თუ პერსონაჟი ახდენს ზემოქმედებას ადამიანზე, ხოლო ადამიანი იგივეს ვერ ახერხებს მის მიმართ, თუ პერსონაჟი მეტ ნდობას აღძრავს, ვიდრე ადამიანი, თუ ადამიანი კვდება, ხოლო პერსონაჟი მარად არსებობს, ხომ არ შეიძლება ითქვას, რომ პერსონაჟი უფრო რეალურია, ვიდრე რეალურად არსებული ადამიანი?!

დიახ, ალბათ ჰამლეტი უფრო რეალურია, ვიდრე შექსპირი, დონ კიხოტი უფრო რეალურია, ვიდრე სერვანტესი, კანდიდი უფრო რეალურია, ვიდრე ვოლტერი და ..

იგივე უნდა ითქვას ოსტატის მიერ შექმნილ გეოგრაფიულ ლოკაციებთან დაკავშირებითაც. აღარ არსებობს რომის იმპერია, აღიგავა ბაბილონი, დაიფერფლა პომპეი. იოკნაპატოფა არსებობს, მას ვერავინ დაიპყრობს, ის არ გადაშენდება. იოკნაპატოფა მარადი მხარეა. მაკონდოც.


სწორედ ეს არის ის, რითიც ლიტერატურის მნიშვნელობა განისაზღვრება, ამიტომ აქვს მას ღირებულება და გამორჩეულია სხვა ხელოვნებათა შორის. ლიტერატურაში იქმნება უკვდავება და, შესაბამისად, იგი თავადაც უკვდავია, ხოლო თუ უკვდავების შემოქმედი ღმერთია, მაშინ ღმერთი შემოქმედი ადამიანია.